W 1999 r. wraz z reformą administracji nastąpił podział publicznych instytucji kultury na narodowe
W 1999 r. wraz z reformą administracji nastąpił podział publicznych instytucji kultury na narodowe podlegające Ministerstwu Kultury i samorządowe, dla których organizatorem jest samorząd szczebla wojewódzkiego, powiatowego lub gminnego. Nie spowodował on racjonalnej reformy w kulturze. Wręcz przeciwnie, doprowadził do pogorszenia pracy i zubożenia wielu instytucji. W środowiskach ludzi kultury umacnia się pogląd, że reorganizacja kultury, a w szczególności muzeów przeprowadzona w 1999 r. polegała jedynie na zmianie organizatora. Nie przeprowadzono całościowej, dobrze przemyślanej reorganizacji instytucji kultury, która likwidowałaby różnorodne zaszłości.
W wyniku tego podziału, od 1999 r. niekiedy wielkie i znaczące placówki kultury finansowane są przez stosunkowo ubogie samorządy, które nie są w stanie znaleźć, bez pomocy państa, wystarczających środków na ich utrzymanie. Coraz częściej bywa, iż samorządy, uchwalając roczne budżety, zmniejszają fundusze na kulturę i instytucje kultury na rzecz innych zadań. Nie zawsze wśród władz samorządowych kultura znajduje właściwe zrozumienie.
Poniżej przedkładam niektóre z licznych uwag i postulatów zgłaszanych do mnie przez środowiska kultury w woj. podkarpackim:
1. W biednych samorządach (województwach, powiatach, gminach) kwoty przeznaczane na kulturę przypadające na jednego mieszkańca są najniższe w kraju. To wpływa na materialną kondycję placówek kultury. Także sumy przekazywane z budżetu państwa dla samorządów na dofinansowanie instytucji kultury są dzielone bez stosowania wyraźnych kryteriów. Najbogatsze województwa dostają najwięcej, najbiedniejsze - pomimo dużej liczby instytucji kultury do utrzymania - o wiele mniej.
2. W najgorszym położeniu znalazły się placówki kultury, dla których organizatorem jest samorząd powiatowy. Niektóre z nich chylą się ku upadkowi: są czasowo zamykane, redukowane i mogą być z konieczności likwidowane. W woj. podkarpackim należą do takich: Muzeum Historyczne w Sanoku, Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu, Muzeum Historyczne - Pałac w Dukli, Muzeum w Lubaczowie.
3. Spośród muzeów, dla których organizatorem (˝właścicielem˝) jest samorząd woj. podkarpackiego, najtrudniejszą sytuację ma Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej. Z początkiem 2000 r. decyzją Komisji Majątkowej rządowo-kościelnej zostało pozbawione swego głównego budynku, który ma być formalnie przekazany grekokatolikom w 2004 r. Zmuszone więc do szukania nowego lokum dla muzeum władze samorządowe wojewódzkie podjęły decyzję o rozpoczęciu budowy nowego gmachu. Ale koszty budowy (ok. 20 mln zł) wielokrotnie przekraczają skromne możliwości samorządu województwa, tym bardziej że w tegorocznym budżecie państwa środki na kontrakty wojewódzkie (inwestycje) zostały zmniejszone o 50%. Istnieje więc realna groźba, iż w 2004 r. Muzeum Narodowe w Przemyślu nie będzie miało własnej siedziby, a więc przyszłość tej instytucji w Przemyślu stanie pod znakiem zapytania. A ponieważ samorząd województwa nie miał żadnego wpływu na decyzję Komisji Majątkowej (ze strony władzy publicznej zasiadają w niej tylko przedstawiciele rządu), rząd bierze więc pełną odpowiedzialność za przyszłość muzeum przemyskiego.
4. Instytucje kultury, dla których organizatorem są samorządy gminne i wojewódzkie znajdujące się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, narażone są na dodatkowe kłopoty związane ze słabym wynagrodzeniem pracowników. Pomimo ich niskich zarobków zabrano im, poprzez zmianę ustawy o działalności kulturalnej, dodatkowe wynagrodzenie roczne, tzw. 13 pensje.
Środki przekazywane poprzez dotacje są realnie z roku na rok mniejsze. Ustawa o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej nie pozwala zwiększać w stosunku do 2001 r. środków przeznaczanych na wynagrodzenia, co w przypadku kiedy zwiększa się ilość odpraw emerytalnych i jubileuszowych oraz po dokonanych podwyżkach płac (np. od listopada 2001 r.) musi skutkować zwolnieniami. Także ustawa o muzeach z dnia 21 listopada 1996 r., art. 9 pkt 4 wyraźnie mówi, że organizator zobowiązany jest do zagwarantowania środków na utrzymanie i rozwój placówki. Niestety, brak środków powoduje, że wymienione ustawy, wyraźnie odbiegając od rzeczywistości, działają przeciwko ludziom i społecznościom lokalnym, bo albo zmuszają do zwalniania ludzi z pracy, albo pozostają martwym przepisem.
5. Wielki niepokój środowisk budzi także przygotowywana ustawa o działalności kulturalnej prowadząca do - jak twierdzą - dalszego braku stabilizacji w kulturze, ponownej centralizacji, upolitycznienia instytucji kultury i prowadząca do traktowania ich jak zakładów produkcyjnych, które muszą zarabiać na siebie. Instytucje kultury, takie jak biblioteki, muzea, domy kultury, nie zarobią na siebie, szczególnie w biednych społeczeństwach. Niepokoi to tym bardziej, że mecenat prywatny nie jest rozwijany np. przy pomocy stosownych zachęt podatkowych, by skutecznie uzupełniał dotychczasowe wsparcie działalności kulturalnej.
Ogromny niepokój budzi projekt powoływania menedżerów - dyrektorów na okres 3-5 lat. Brak stabilności w tym względzie może spowodować negatywną selekcję i zły dobór dyrektorów oraz kadr. Obawy te wzmacnia fakt określenia w umowie z dyrektorem wysokości dotacji na 3-5 lat. Dyrektor bowiem może stać się dyrektorem firmy komercyjnej walczącej jedynie o zysk, a nie człowiekiem kultury.
Inną propozycją zmian ma być tworzenie rad nadzorczych i komisji rewizyjnych, tak jakby nie starczyły funkcjonujące obecnie rady muzealne. Można odnieść wrażenie, że chodzi tu o dalszą biurokratyzację kultury.
Wobec powyższego proszę o odpowiedź na poniższe pytania:
1. W jaki sposób rząd zamierza ratować upadające instytucje polskiej kultury?
2. Jakie działania rząd zamierza podjąć, by zahamować rosnące różnice w finansowaniu działalności kulturalnej oraz instytucji kultury pomiędzy województwami bogatymi a województwami biednymi?
3. Jak rząd zamierza powstrzymać degradację instytucji kulturalnych prowadzonych przez samorządy powiatowe i gminy, które niebawem - z braku funduszy - mogą te instytucje zamykać?
4. Czy nie należy przywrócić samorządom prowadzącym instytucje kultury specjalną subwencję na działalność tych instytucji?
5. Jak rząd zamierza pomóc Muzeum Historycznemu w Sanoku, jednemu z najważniejszych obiektów turystycznych Podkarpacia, odwiedzanemu rokrocznie przez ponad 50 000 turystów, posiadającemu najcenniejszy zbiór ikon w Polsce?
6. Jak rząd zamierza pomóc Muzeum w Lubaczowie posiadającemu znakomite zbiory etnograficzne z Polski południowo-wschodniej?
7. Jak rząd zamierza pomóc Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu, w XVIII-wiecznym dworku ofiarowanym pisarce w 1903 r. jako dar narodu polskiego z okazji jubileuszu 25-lecia jej twórczości?
8. Jakiej pomocy rząd udzieli Muzeum Narodowemu Ziemi Przemyskiej, by mogło przygotować nową siedzibę?
9. Jak rząd zamierza rozwiązać sytuację, w której pracownicy instytucji kultury objęci ustawą o działalności kulturalnej przestali od 2000 r. otrzymywać dodatkowe pensje, tzw. trzynastki?
10. Kiedy rząd rozpocznie prowadzenie polityki kulturalnej wobec osób zatrudnianych w instytucjach kultury, takiej aby wreszcie przypominała ona politykę świadomego mecenatu, a nie działalność pomocy społecznej, jak to ma miejsce obecnie?
11. Co rząd zamierza zrobić, by dotacje na działalność kulturalną nie zmniejszały się rokrocznie?
12. W jaki sposób rząd zamierza wspierać rozwój mecenatu prywatnego odnośnie do życia kulturalnego w Polsce?
13. Jakie zmiany przewiduje przygotowywany nowy projekt ustawy o działalności kulturalnej?
14. Czy jest on konsultowany ze środowiskami ludzi kultury?
15. Czy prawdą jest, że przewiduje on samowystarczalność instytucji kultury?
16. Czy prawdą jest, że wprowadza on możliwość finansowania inwestycji z budżetu państwa w niepublicznych instytucjach kultury?
17. Czy projektowane zasady powoływania dyrektorów nie prowadzą do destabilizacji instytucji kultury, czy nie uniemożliwiają długoletniego planowania i realizacji wieloletnich zadań?
18. Czy prawdą jest, że projekt przewiduje zmianę instytucji nadzorującej działalność instytucji kultury z obecnie organizatora na ministra lub wojewodę?
19. Czy prawdą jest, że w projekcie ustawy przewidywane jest powoływanie w muzeach rad nadzorczych i komisji rewizyjnych, obok już istniejących, rad muzealnych?
20. Czy prawdą jest, że projekt przewiduje ułatwienia w łączeniu, dzieleniu i likwidacji instytucji kultury wedle uznania organizatorów?
21. Ponieważ zasadniczym problemem jest finansowanie kultury, to czy powinno być ono zadaniem własnym gminy rozumianym w ten sposób, że gmina w poszukiwaniu środków na rozwój kultury pozostawiona jest sama sobie, co w konsekwencji może doprowadzić do sytuacji, że wiele instytucji kultury stracić może być?
Z poważaniem
Poseł Marek Kuchciński
Warszawa, dnia 28 marca 2002 r.